Nieoczywista rola lastryko

Rzemiosło i Technologia | Paweł Pakuła · 12 min

Lastryko, na które nikt nie miał patrzeć. Bajka o materiale, który pracował pod dziewięciotonową płytą, w miejskiej łaźni, w piwnicznej pralni i na dachu w Maghrebie.

Wyobraźmy sobie lastryko. Teraz znów jest modne, więc przed oczami staje nam elegancka, wypolerowana posadzka w starej, secesyjnej kamienicy: mozaika z kolorowych kamyczków zatopionych w gładkim cemencie. Takie lastryko znamy z reprezentacyjnych klatek schodowych, holów, może dworców. To synonim solidności i przedwojennego szyku.

A teraz wyobraźmy sobie coś zupełnie innego. Zaplecze budowy Pałacu Kultury. Na placu przed rosnącym gmachem, w czymś, co przypomina suchą fontannę, stoi mężczyzna i szlifuje podłoże.

To, w czym stoi, to matryca do odlewania betonowych płyt stropowych. Wierzchnia warstwa tej matrycy, ta, która dotknie betonu i nada mu kształt, jest z lastryka. Dwa centymetry, wypoziomowane niwelatorem, wyszlifowane do zupełnej gładkości.

Nikt tego nie ogląda.

Materiał znalazł się tam wyłącznie dlatego, że spełniał kilka warunków naraz: był twardy, gładki i nie odciągał wody ze świeżo formowanego elementu. I nie był to wyjątek. Przez pół wieku wybierano lastryko z powodów, które nie miały nic wspólnego z wyglądem: pod dziewięciotonową płytą prefabrykatu, w zbiorowej pralni, w piwnicy, na dachu.

Forma, na której odlewano miasto

Prefabrykacja lat pięćdziesiątych potrzebowała powierzchni wytrzymujących setki cykli. Element betonowy odlewa się, podgrzewa, wyjmuje, i wszystko od nowa, dzień po dniu. Podłoże musi to znosić bez zmiany wymiaru, a przede wszystkim nie może wyciągać wody ze świeżej mieszanki, bo wtedy element traci wytrzymałość od spodu.

Podręcznik prefabrykacji z tamtych lat podaje dwa rozwiązania tego problemu: wypaloną gładź cementową albo warstwę lastryka. Ta alternatywa jest ciekawsza niż sam wybór. Materiał, który dziś sprzedaje się za wygląd, stał wtedy w jednym szeregu z rozwiązaniem czysto technicznym i konkurował z nim wyłącznie parametrami. Ktoś wtedy rozumiał, co ten materiał potrafi, lepiej niż rozumiemy to dzisiaj.

Wanny, których dziś prawie nie ma

W 1955 roku ukazał się polski podręcznik poświęcony wyrobom lastrykowym. Jest w nim rozdział o wannach. Nie o wannach obłożonych lastrykiem.

O wannach z lastryka.

Odlewanych w metalowej formie, ważących około dwustu kilogramów sztuka. Opis produkcji brzmi jak z odlewni: forma z dwóch części, wewnętrznej zwanej dzwonem i zewnętrznej skręcanej z dwóch połówek, między nie wkładano gotowe, pospawane zbrojenie i zalewano beton. Gotowa wanna schodziła z formy po dobie, a temperatura w hali nie mogła spaść poniżej osiemnastu stopni.

Jest w tym opisie rzecz, która odróżnia taki wyrób od posadzki. Wnętrze wanny, czyli jedyna powierzchnia, która naprawdę pracuje, nie powstaje przez obróbkę kielnią lub pacą. Powstaje jako odwzorowanie dzwonu. Materiał przyjmuje kształt formy i już go nie zmienia. Podobnie wygląda produkcja prasowanych hydraulicznie płytek terrazzo w Maroku. Dlatego każdą wannę najpierw opukiwano młotkiem, bo różnica dźwięku zdradzała pęknięcie w środku, a potem zatykano odpływ, napełniano wodą i czekano kilka godzin, czy nie przecieka przez ścianki. Ta, która przeciekała, wracała do szlifowania.

W podobnych formach powstawały też zlewy pralnicze. Jeden profil, cały typoszereg.

Dlaczego w ogóle beton? Akrylu jeszcze nie wynaleziono, ceramiki w tym rozmiarze się nie wypalało, a żeliwo i stal miały wtedy pilniejsze przeznaczenie. Zastosowano beton.

Kto zamawiał dwustukilogramowe wanny

Podręcznik opisuje produkcję w srogim reżimie technologicznym: metalowe formy, dwa szeregi płaszczy, minimum osiemnaście stopni przez całą dobę dojrzewania, normy czasowe, kontrola sztuka po sztuce. Takiego opisu nie pisze się dla wyrobu robionego okazjonalnie. Ktoś to zamawiał w setkach.

Na pewno nie właściciele mieszkań, np. w Łodzi. W 1950 roku dziewięć na dziesięć łódzkich mieszkań nie miało łazienki, a wannę w domu mieli tylko najbogatsi. Jedynym sposobem na gorącą kąpiel była wizyta w łaźni — i takich zakładów było wtedy mnóstwo. Sama Łódź miała osiem łaźni miejskich, a w nich półtora tysiąca wanien.

Nigdzie nie znalazłem informacji, z czego te wanny były zrobione. Ale skala zapotrzebowania i technologia opisana w podręczniku pasują do siebie na tyle dobrze, że odpowiedź sama się nasuwa. Przemawiają za nią jeszcze dwa szczegóły. Wnętrze wanny kazano kilkakrotnie pokrywać fluatem, czyli zabezpieczeniem pod eksploatację ciągłą, a nie pod kąpiel raz w tygodniu. I sam ciężar: takiego odlewu nie stawia się w wynajętym mieszkaniu, tylko osadza na stałe, w murowanej obudowie, w obiekcie.

Jeśli tak było, wyjaśnia się przy okazji, dlaczego dziś tych wanien nie ma. Nie zniknęły z mieszkań, bo w mieszkaniach ich nie było. Zniknęły razem z instytucją: kiedy nowe osiedla dostały łazienki w standardzie, łaźnie przestały mieć rację bytu. Ostatni łódzki dom kąpielowy zamknięto pod koniec XX wieku.

To nie było wyposażenie mieszkań

Ta sama logika obowiązywała poza łaźniami. Zlewy pralnicze i umywalki lastrykowe szły do pralni i umywalni, czyli do pomieszczeń, w których pranie i mycie były zorganizowane zbiorowo. Do koszar, szpitali i burs.

Stąd bierze się rzecz, którą dziś czyta się zupełnie opacznie: tarka. Ta pochylona, karbowana płaszczyzna odlana razem z misą zlewu, uznawana dziś za sympatyczny relikt babcinej gospodarności.

Nie była reliktem niczego.

Była wyposażeniem pralni obsługującej setki osób. I jest to, o ile wiem, jedyny wyrób lastrykowy, w którym materiał nie jest powierzchnią, tylko narzędziem. Posadzka, stopień, parapet, sama wanna to rzeczy, które coś znoszą. Tarka pracuje odwrotnie: swoją geometrią wykonuje robotę na czymś innym, na tkaninie. Materiał, którego cała wartość polega zwykle na odporności na ścieranie, występuje tu w roli ścierającej.

Ocalił je brak funkcji

Nie znam ani jednej zachowanej polskiej wanny lastrykowej opisanej w jakiejkolwiek dokumentacji. Ani zdjęcia, ani wzmianki.

Zlewy z tarką za to stoją. W piwnicach, kotłowniach, pomieszczeniach gospodarczych, w całej Warszawie. Ale nikt ich nie używa. Nie służą już do niczego — po prostu są.

I to jest właśnie powód, dla którego przetrwały. Wanny zniknęły razem z budynkami, które je mieściły. Zlew został, bo piwnica została — tylko przestała być pralnią. Gdyby wciąż do czegoś służył, dawno zastąpiono by go czymś lżejszym i tańszym. Ocalił go brak funkcji: nikomu nie opłaca się wynosić dwustukilogramowego odlewu, żeby zrobić miejsce na nic.

Rzeczy, których nie uważano za ważne, miały mniej okazji zostać wymienione. Nie były modne, więc nie zdążyły wyjść z mody. Nie były reprezentacyjne, więc nikt nie próbował ich unowocześniać. Po prostu stały tam i przestały pracować.

Jest w tym jeszcze jeden zwrot akcji. Piwnica opisana kiedyś jako pralnia bywa dziś składem sprzętu na czas renowacji klatki schodowej. Szlifierki do lastryka stoją obok lastrykowego zlewu i nikt nie kojarzy jednego z drugim. Materiał, narzędzie i miejsce spotykają się po siedemdziesięciu latach, a zmieniło się tylko to, że nikt już nie wie, że mają ze sobą coś wspólnego.

Dach, na który też nikt nie patrzy

Ten przykład jest najdalej od Warszawy i być może najlepiej pokazuje cały mechanizm wyboru lastryka. Fizyka materiału jest uniwersalna na każdej szerokości geograficznej.

W krajach Maghrebu i Lewantu płaski dach nie jest zwieńczeniem budynku, tylko dodatkowym piętrem pod gołym niebem. Wieczorem, gdy upał odpuszcza, wychodzi się na niego jak na podwórko. Latem czasem się tam śpi. To lastryko tylko czasami bywa podłogą.

To powierzchnia używana intensywnie, ale właściwie niewidoczna. Z ulicy jej nie widać, z wnętrza budynku również nie. Jest nad głowami mieszkańców, tak jak lastryko w stanowisku formierskim było pod prefabrykatem.

I robi tam naraz cztery rzeczy. Jest jasne, więc odbija słońce i nie pozwala stropowi się nagrzewać. Ma dużą masę i oddaje ciepło w nocy, dlatego wieczorem jest chłodne pod stopami. Ułożone w płytki, a nie wylane w jednym kawałku, znosi dobowe skoki temperatury, bo każda spoina jest miejscem, w którym materiał może popracować. I chroni izolację pod spodem przed słońcem, dając przy okazji czystą powierzchnię, po której deszczówka spływa do zbiornika.

A teraz najciekawsze: żadna z decyzji, które dają w efekcie charakterystyczny wygląd takiego dachu, nie została podjęta z powodów estetycznych. Jasny kolor wynika z konieczności odbijania słońca. Podział na płytki wynika z rozszerzalności. Matowe, gładkie lico wynika z tego, że po takiej powierzchni woda spływa i da się ją zmyć z piasku.

Wygląd jest produktem ubocznym. Dokładnie tak, jak na stanowisku formierskim pod płytę stropową Pałacu Kultury.

Narzędzie, tworzywo, system

Te trzy miejsca — matryca, wanna, dach — to ten sam materiał w trzech zupełnie różnych rolach.

W prefabrykacji lastryko było narzędziem: powierzchnią, dzięki której powstawało coś innego. W pralniach było tworzywem, z którego odlewano gotowy przedmiot. Na dachu jest systemem, który równocześnie chłodzi, kompensuje, chroni i odprowadza wodę.

Za każdym razem decydowały te same rzeczy: twardość, gładkość, nienasiąkliwość, przewidywalność. Wygląd był skutkiem ubocznym, nie celem. Przyzwyczailiśmy się widzieć lastryko jako materiał dekoracyjny, który przy okazji jest trwały — jego historia sugeruje odwrotną kolejność.

Jeśli traficie w piwnicy, koszarach albo starym szpitalu na zlew z tarką, wannę albo umywalkę z lastryka, zróbcie zdjęcie. Nie tylko z góry, ale też od spodu i z boku, bo tam bywają ślady formy i oznaczenia. Nikt tych rzeczy nie skatalogował i póki co nikt tego nie robi.

One dziś nie należą już do żadnej kategorii. Nie są zabytkiem, nie są sprzętem, nie są odpadem. Za ciężkie, żeby zniknąć, i zbyt bezużyteczne, żeby ktoś się nimi zajął — stoją w tych piwnicach dokładnie tam, gdzie je postawiono, i czekają, aż ktoś zauważy, że są.